پس از بازگشت طالبان به قدرت در 24 اسد 1400 خورشیدی، دختران افغانستان بیش از هر گروه دیگری با محدودیت های بی شماری روبرو شده اند. از محدودیت های تحصیلی و شغلی گرفته تا ممنوعیت سفر و گشت و گذار در شهرها و اماکن عمومی، همه ای اینها فرصت های رشد و موفقیت را برای دختران و زنان افغانستان محدود کرده و آینده ای آنان را در تاریکی فرو برده است.
در دل این تاریکی ها، تجارت آنلاین همچون روزنه ای از امید پدیدار شده است. این نوع تجارت با امکان کار از محیط امن خانه، دسترسی به بازارهای ملی و بین المللی و نیاز نداشتن به حضور فیزیکی در محیط های مردانه، به دختران افغانستان اجازه می دهد تا دوباره برای آینده ای خود تصمیم بگیرند و تلاش کنند. هرچند این مسیر با چالش های فروانی از قبیل نبود زیربناهای انترنتی و ضمانت ها برای پرداخت های آنلاین همراه است، اما تجربه ای برخی از دختران نشان می دهد که با تلاش و خلاقیت، حتی در میان انبوهِ از مشکلات نیز می توان آینده ای دلخواه خود را ساخت. به قول جمله ای معروف: در دل هر تاریکی نوری است، کافی است قدم برداری و از تاریکی ها عبور کرده به نور برسی.
وضعیت دختران و زنان زیر حکومت طالبان
از هنگام ورود طالبان به کابل در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، تا به حال که چهار سال میگذرد، وضعیت زنان و دختران هر روز محدودتر از قبل شده است. در آغاز، طالبان دروازههای مکاتب را به روی دختران بالاتر از صنف ششم بستند، سپس کار زنان در نهادهای دولتی را ممنوع کردند. بعد از مدتی، پارک ها و اماکن عمومی را بر روی زنان بستند و یک سال بعد نیز دانشگاههای دولتی و خصوصی را تعطیل کردند. در نهایت، کار زنان در نهادهای غیردولتی نیز محدود شد و زنان و دختران عملاً در فضای خانه محدود گردیده، امکان مشارکت اجتماعی از آنها گرفته شد. سرنوشت آنها تنها به ازدواج و فرزند آوری خلاصه گردید؛ امری که اغلب حتی در اختیار خود شان هم نبود. بسیاری از دختران نوجوان، که هنوز به شناخت کامل از خود نرسیده بودند، به ازدواج اجباری وادار شدند؛ موضوعی که در قریه ها و شهرهای کوچک افغانستان پررنگ تر است.
دختران بی شماری به دلیل «بدحجابی» یا «بیحجابی» به زندان های طالبان برده شدند. بسیاری از آنان پس از شکنجه و آزادی، از سوی خانوادههایشان پذیرفته نشدند و در نتیجه دست به خودکشی زدند. آمار خودکشی در میان دختران به طور چشمگیری افزایش یافته است. علت اصلی این فاجعه، محدودیتها و نداشتن دسترسی به آموزش و کار است که آنها را با مشکلات روحی و روانی جدی مواجه ساخته است. همچنین ازدواج های اجباری دلیل دیگری است؛ زمانی که دختران نمی توانند در برابر تصمیم خانواده بایستند، پایان دادن به زندگی را آخرین راه حل می دانند. محدودیتهای طالبان باعث افزایش خشونتهای خانوادگی نیز شده است.
این محدودیتها تأثیر قابل توجهی بر اقتصاد خانوادهها و در کل اقتصاد کشور دارند. بعضی از تاثیرات مهم و قابل تأمل آن بر اقتصاد کشور عبارت اند از:
- کاهش نیروی کار: براساس گزارش از گلوبل ایکانومی، مشارکت زنان در نیروی کار افغانستان در سال ۲۰۲۴ به ۵ درصد کاهش یافته است. این رقم در سال ۲۰۲۱، ۱۶ درصد بوده است (Nader. Z & Zan Times Reporters, 2023). این امر باعث کاهش قابل توجه در مقدار تولید کالا و خدمات در سطح ملی میشود.
- کاهش درآمد خانواده ها: در بسیاری از خانواده های افغانستان، مخصوصاً خانواده های فقیر، زنان منبع اصلی درآمد بودند. با وضع محدودیت بر کار زنان، درآمد این خانواده ها به شدت کاهش یافته است که این خود منجر به افزایش فقر، سوتغذیه و بازماندن کودکان از آموزش می گردد.
- کاهش محصولات کشاورزی: زنان نقش کلیدی در جمع آوری و تهیهی محصولات فرآوری شده، مواد غذایی و صنایع دستی داشتند. محدودیت بر کار بیرونی زنان باعث شد بسیاری از این محصولات یا خدمات از بازار حذف شوند. این مساله باعث کاهش عرضه این محصولات و خدمات و افزایش قیمت های آنها در بازار شد.
- کاهش تولید ناخالص داخلی: گزارش های بانک جهانی و ملل متحد نشان میدهد که با محدودیت کار زنان تولید ناخالص داخلی کشور ۵ درصد کاهش کرده است (United Nations Sustainable Development Group, 2022; The Global Economy, 2022). زنان علاوه براینکه در بسیاری از محصولات تولید کننده بودند، مصرف کننده نیز بودند که خروج آنها از چرخه ای اقتصادی باعث کوچکتر شدن اندازه آن میشود.
علاوه بر این افزایش بیکاری زنان باعث افزایش فقر و در نهایت افزایش خشونت های خانوادگی گردیده است که این رقم در سال های آینده افزایش خواهد یافت، زیرا دخترانی که درس نخوانند آینده ای بدون آگاهی و مهارت خواهند داشت و در نتیجه نسل آینده از لحاظ اقتصادی یک نسل ضعیف تر خواهد بود. بنابراین محدودیت کار زنان نه تنها یک موضوع اجتماعی و حقوق بشری است بلکه ضربه ای سنگینی به اقتصاد کشور خواهد زد. این سیاست های محدود کننده باعث کاهش درآمد خانواده ها، سقوط تولید ملی، افزایش فقر و وابستگی بیشتر به کمک های خارجی میشود.
تجارت الکترونیک چیست؟
تجارت الکترونیک (E-Commerce) به خرید و فروش کالا و خدمات از طریق انترنت گفته میشود. این نوع تجارت به افراد و شرکت ها این فرصت را میدهد تا بدون محدودیت های جغرافیایی محصولات و خدمات خود را از طریق انترنت و سایر شبکه های تجارت جهانی به فروش برسانند.
از آنجاییکه تجارت الکترونیک نیاز به حضور فیزیکی اشخاص در بازار ندارد، میتوان آنرا به بهترین فرصت برای دختران و زنان افغانستان تبدیل کرد، زیرا علاوه بر مزایاییکه این نوع تجارت دارد با محدودیت های وضع شده طالبان بر زنان سازگار است. در شرایط فعلی که دختران و زنان افغانستان از حضور فیزیکی در بازار کار منع شده اند، با استفاده از تجارت الکترونیک میتوانند از داخل خانه های خود به طور آنلاین در بازار حضور پیدا کرده، محصولات و خدمات خود را به فروش برسانند و ازین طریق درآمد کسب کنند. از مزایای دیگر این تجارت دسترسی افراد به بازار های جهانی است، طوریکه فروشندگان در این بازار میتوانند محصولات و خدمات خود را به مشتریان مختلف در سراسر دنیا به فروش برسانند. دختران میتوانند از طریق انجام فعالیت های مختلف در بازار های آنلاین درآمد کسب کنند، از قبیل فروش صنایع دستی مثل دستکول های دست ساز، لباس های محلی و همچنان خدمات همچو آموزش، ترجمه، طراحی گرافیک، ویبسایت و دیگر شغل های آزاد یا فریلنسری. برعلاوه، تجارت الکترونیک به کابران آن، فرصت دسترسی به درآمد دالری را میدهد، طوریکه فروشندگان میتوانند با فروش محصولات خود در بازار های بین المللی درآمد دالری داشته باشند.
یکی دیگر از مزایایی تجارت الکترونیک، هزینه های پایین راه اندازی آن می باشد. شروع یک کسب و کار آنلاین معمولا به سرمایه هنگفتی مثل کرایه دکان وغیره ضرورت ندارد. فروشندگان میتوانند محصولات خود را در خانه تهیه کرده و نگهداری کنند. همچنان این تجارت به جوانان این امکان را میدهد تا با استفاده از خلاقیت و مهارت هایشان و بدون وابسته گی کامل به خانواده هایشان به استقلال مالی برسند و درآمد شخصی خود را داشته باشند. با فعالیت در بازار های آنلاین، جوانان میتوانند از فشارهای روحی و روانی ناشی از بیکاری نیز در امان بمانند.
چالشها و موانع
بدون شک که تجارت الکترونیک یک فرصت عالی برای دختران و زنان افغانستان است تا بتوانند با وجود موانع و چالش های موجود در جامعه همچنان برای آينده خود تلاش کنند. اما درعین حال تجارت آنلاین چالش هایی دارد که همه افراد جامعه به خصوص دختران نمی توانند به آن دسترسی پیدا کنند. نبود انترنت پایدار و پرسرعت و هزینه های سنگین آن سبب آن میشود که بسیاری از خانواده ها دسترسی به انترنت نداشته باشند. بسیاری از دختران حتی به ابزار کار آنلاین از قبیل کمپیوتر و تلفن های هوشمند دسترسی ندارند و بسیاری از خانواده ها حضور دختران در شبکه های اجتماعی را غیرضروری و حتی ناپسند میدانند. برعلاوه تجارت آنلاین در افغانستان هنوز یک فرایند جدید است و از اعتبار کمتری در بین مردم عام برخوردار است. همچنان نبود سیستم های پرداخت و دریافت پول و سیستم های پستی برای انتقال کالا در زمان معین، از موانع دیگر تجارت آنلاین در افغانستان میباشد.
راهکارها و پیشنهادها
برای حمایت از دختران افغانستان در مسیر ورود به تجارت الکترونیک نیاز به ارایه راهکارهای موثر در حوزه های مختلف آموزشی، مالی و اجتماعی است. در قدم نخست ایجاد دوره های آموزشی آنلاین در زمینه های دیجیتل، بازاریابی آنلاین، فروشات، مدیریت کسب و کار، و آموزش زبان انگلیسی برای دسترسی به بازار های خارجی میتواند ظرفیت های حرفهی دختران را افزایش بدهد. از سوی دیگر فراهم سازی انترنت نسبتاً پایدار و ارزان و ابزار های کار مثل تلیفون های هوشمند یا کمپیوتر از سوی خانواده ها میتواند زمینه شروع فعالیت های آنلاین را برای این دختران فراهم کند. همچنان در حوزه مالی، ایجاد سیستم های پرداخت دیجیتل، مثل سیستم های پرداخت تلفنی و ارایه قرضه های بدون بهره، میتواند این موانع را کاهش دهد. علاوه بر آن آگاهی دهی به خانواده ها در مورد مزایایی تجارت آنلاین و اهمیت استقلال مالی دختران و معرفی نمونه های بهتر دختران موفق در کسب و کار های آنلاین میتواند نگرش مردم و جامعه خانواده ها را به فعالیت های آنلاین تغییر بدهد. همچنان ایجاد پلتفرم های فروش آنلاین ویژه محصولات تولید شده توسط دختران و ایجاد فرصت های همکاری با بازار های ملی و بین المللی میتواند به رشد و پایداری این کسب و کار ها کمک فراوان کند. با اجرای این راهکارها تجارت آنلاین از یک انتخاب دشوار به یک فرصت عالی و پایدار برای توانمند سازی اقتصادی و اجتماعی دختران افغانستان تبدیل خواهد شد.
نتیجه گیری
در شرایطی که طالبان با سیاست های محدود کننده راه های آموزش، کار و رشد اجتماعی و اقتصادی را بر روی دختران در افغانستان بسته اند، تجارت الکترونیک به عنوان یک راه حل عملی و امید بخش مطرح شده است. این نوع تجارت با فراهم ساختن امکان کار و کسب درآمد از داخل خانه، دسترسی به بازارهای جهانی و ایجاد استقلال مالی نه تنها به دختران اجازه میدهد تا در برابر این سرنوشت تحمیلی مقاومت کنند، بلکه فرصتی برای بازسازی هویت و آینده شان فراهم می سازد. هرچند چالش هایی چون نبود انترنت مناسب، ابزارهای تکنولوژیکی، سیستم های پرداخت و موانع فرهنگی همچنان بر سر راه این فرایند قرار دارد، اما با اجرای راهکارهای آموزشی، مالی و اجتماعی میتوان این مسیر را قابل دسترستر و پایدارتر کرد. در نهایت تجارت آنلاین میتواند از یک روزنه امید کوچک به دریچه ای بزرگ برای توانمند سازی اقتصادی، اجتماعی و روحی و روانی برای دختران افغانستان تبدیل شود و آنان را دوباره به چرخه زندگی فعال باز گرداند. این مسیر ممکن است با چالش هایی همراه باشد اما همان گونه که درهر تاریکی نوری وجود دارد، تجارت الکترونیک با مزایایی که دارد میتواند نورِ یک آینده ای روشن را در دل دختران افغانستان زنده نگه دارد.
منابع:
Nader. Z & Zan Times Reporters. (August 28, 2023). ‘Despair is settling in’: Female suicides on rise in Taliban’s Afghanistan. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2023/aug/28/despair-is-settling-in-female-suicides-on-rise-in-talibans-afghanistan
The Global Economy, (n.d.). Afghanistan: Female labor force participation – data, chart. Retrieved from https://www.theglobaleconomy.com/Afghanistan/Female_labor_force_participation/
United Nations Sustainable Development Group. (December 14, 2022). One billion dollars per year: The cost of excluding women in Afghanistan. Retrieved from https://unsdg.un.org/latest/stories/one-billion-cost-excluding-women-afghanistan
آسیمه عادلپور
دانشجوی اداره تجارت در دانشگاه مردم
مجله درواز 